Ber bi têgihiştina
felsefa êzidiyatiyê:
Di çîrok u çîvanokêt Êzidiya da,
di edebê wanê dînî da, di cil u bergê wan da, di gelek rê û resman
da,...hindek tişt xoya dibin ku wekhevî u girêdaneke wan bi gel u
baweriyêt kevin ve heye, yan hindek gotin u zarave di edebê dînî da tên,
divê mirov li ser bisekine u bizane koka wan ji kêder hatiye, erê; her
hosa u bi xorayî ew gotin keftîne nav kulturê dînê Êzidiya ( qewil, du´a,
beyt,...), yan binyateke fikrî ji bo wan gotina heye?...erê em dikarîn li
duv vekolîna wan gotina, hindek aliyêt veşartî ji bawiriya dînê Êzidiya
xoya kin,. yan dê karîn bizanîn girupêt ( êl û eşîret, ocax û binemale)
Êzidiya li destpêkê li kêder peyda bune û çawa di seranseriya dîrokê da
livîne?...çawa bîru bawirêt ( fikra dîn) cuda-cuda têkil hev bune û çawa
mirov dikare wan ji hev der êxe?!...
Belê fîlosofiya êzidiyatiyê (
yan bêjîn dînê kevnarê kurdan) heye, lê belê ew di nav rêzêt wî edebê dînî
da ye pirt u belav bûye. Ji bo ava kirin, yan bi dirusttir bo fêm kirina
wê, divê hosta u zana milê xo bidin ber vî karî u vê fîlisofiya han bi
lêhatî binyata wê danin.
A, bi vî awayî ez dixiwazim bi
tenê niho komeke pirsiyar u simbol u nîşana ku di nava kulturê dînê
Êzidiya da hatîn, dest nîşan kim u li pêşerojê em hemu pêkve bikarîn
bersiva wan pirsiyara bidin. Ez li ser wê bawiriyê me, çu gotin, bîr,
simbol,..htd., bi xorayî na kevine nav kelepurê miletekî, bi taybetî
kelepurê dînî, heke binyatek jêra nebe, yan egera xo nebe.
Behir:
wek binema u koka peydabûna
dinyayê, eve di qewlê ( zebunî meksur- Şêxu Bekir- aferîna dinyayê- Şêx û
Aqub, Bê û Elîf, Erê berê ku bû,...) tê. Li cem gelek miletêt kevin ev
bawiriye heye u fikra dînê wan li ser hatiye ava kirine, migirtî, li cem
Someriya, Fer’unêt Misrê, Cuhiwa,...htd., demê miletek bêt u behsa (Behrê)
bike u fîlosofiya dînê xo li ser ava ke, diyare hîc nebit ew milete nîzîkî
yek ji van Behrêt em niho bi van nava nas dikîn:
(Behra reş- Behra spî, Behra
sor, Behra Qezwîn, Behra Beltîq,...yan uqyanosêt navdar: Hindî, Etlesî,...
Erê (Êzidî) wek girup li demê
kevin, ev bawiriya xo ya ku (Behir) koka peyda bûna dinê ye: ji Someriya,
Fer’uniya, Cuha,..htd. standiye, yan ew jî berê li ser (Behrekê) yan
nêzîkî wê jiyane u fikra dînê xo li ser ava kirine?!
Durr:
dîsan ev gotin u zarave di edebê
dînê Êzidiya da tê. Zatê Xudê u Durrê u Behrê bi hev ra di girêdayine.
Durr ji behra peyda dibin ne ji çol u beriya.
Wekî Pedşayî li Durrê bû
Hisyatek jê çihê bû
Şaxa muhbetê ava bû.
(sebeqa 6 an ji qewlê zebunî
meksur)
*****
yan:
Şîxadî bi xo îmane
Behra wî, behreke
girane
Xewasa Durr jê
înane.
(sebeqa 14 an ji qewlê Imanê)
*****
yan:
Pedşê min Durr ji xo
vavare
Durr qendîleke
maldare
Qendîl u nur sitare.
( sebeqa 5 an ji qewlê Şêx û
Bekir)
*****
yan:
Xudê bawirî çê kir
99 not u neh reng
pêra virêkir
Bi wî bawiriyê xo ji
nava durrê cihê kir.
(sebeqa 3 ye ji qewlê ’ilî nadir
yan jî di bêjinê du’aya
bawiriyê)
*****
yan:
Behra heq wetinî
Neh meha tê sekinî
Bi qudreta Ilahî di
mekinî.
(sebeqa 6 an ji
qewlê seremergê)
*****
yan:
Çî behreke mezine
Qendîleke nuranî di
îsiyê li bine
Çar co jê di çine.
*****
Çî Behreke xase
A kure, bê qiyase
Rikneke u çar esase.
(sebeqa 4-5 an ji qewlê behra)
eve u dehêt sebeqa ku navê
(Behir) u (Durr) ê, cuda yan bi hev ra têda tê; her yek ji wana jî di ciyê
xo da mana xo ya taybet heye; carna (Behir) bi mana ava here mezin, carna
jî bi mana zanîn u me’rifet u ’irfan. Di sebeqa 6 an ji qewlê seremergê bi
mana(zigê dayikê = dakê) tê!. Gotina Behir li sebeqêt 4-5 an ji qewlê
behra simbole bo ( mala Adiya).
Her hosa(Durr) ku girêdana wê bi
zat u hebûna Xudê heye, her ji pişyê da herdu bi hevra bune:
Pedşa di nav durrê li xewle bu
Ne ’erd hebu, ne ’ezman bu
Ne çiya bu, ne sikan bu
Bawirî navek jê Xuda bu.
*****
Pedşa di nav Durrê da bû
Bi giranî (3003) sê hezar u sê
nav li xo danî
Navek jê bawirî pê anî.
(sebeqa 2-3 ye ji qewlê ’ilmî
nadir)
Erê gelo!: ev (Durr)e, ew (There
= zere) ye, wek tîyoriyêt zanistî di bêjin; dinya ji peqîna wê çêbû!! yan
(Durr) ew (hêvênê jin u mêra) ye ku piçuk jê çêdibin!!..yan ew hêvên û
madeyê di (hîka = hêlika) da ye ku balinde(teyir) u heywan jê çêdibin!!
Belê bo şirove kirin u
têgehiştina edebê dînê Êzidiya u fîlosofiya wî, pêwiste van hemû pirsiyara
bidin ber hev, hem li gel yek u hem li gel bîr u bawirêt diyanetêt din.
Merkeb:
eve jî di edebê dînê me da peyda
dibe. Merkeb bi robar u behirave ye girêdaye.Demê navê (merkaba) di edebê
dînê Êzidiya da tê, ewê çendê digehîne ku Êzidiya ne her navê merkeba nas
kiriye, belkî ewan li demekî merkeb bi kar anîne, bi manake dî, li dewir u
zemanekî ew li ser- yan nêzîk- behir u robara jiyana u şunda bîr u bawirêt
dînî jî li ser wê hebûnê hatine ava kirine!:
Av ji Durrê weriya
Bû Behir u pengiya
Pedşê min merkeb
best u nav da digeriya.
*****
Pedşaye u her çar
yare
Li merkebê di bûn
siware
Li Lalişê sekinî,
gotin: eve heq ware!
(sebeqa 21-22 ji
qewlê zebunî meksur)
*****
Ga û Masî:
Masî giyandarekî avî ye, anku bi
tenê di Behir u robara da dijî, lê belê Ga giyandarekî çolî ye. Boçî herdû
giyandar wek dû simbolêt pîroz di hên temaşa kirin?.. fikra kî ji wan
kevintire ji ya din, Masî yan Ga?
Pedşê minî bêrî ye
Xozî min bizaniya:
Kanî, Gay meztire,
anî Masî ye?
*****
Şirotiya min ji wê
ye
Teftêşa me ji wê
cewabê ye
Masî heft cara
meztir e ji Gê ye.
*****
Bi qudreta êkî
ekbere
Masî heftî û du pere
Perek jê kembere
Wî perî Gay li sere.
(sebeqa 4-5-6 ji
qewlê hezar û êk nav)
*****
Ew Gay sehtî pîre
Qurnet u qurnetî
xebîre
Rêya pênc sed salî
meyzîre
*****
Ew Gay sebrê dêrî
Sicudê di kêşite ber
êkî bêrî
Heta dema ruhê
bispêrî.
*****
Ew Gay sehtî qewî ye
Ji pêşve sexrekî spî
ye
Jêr u bere u jêr
kesekî ne dîye.
*****
Behira jêrî gê ye
Kursiya Pedşay wa lê
ye
Şêx Fexrê Adiya li
hemû ’erda u rû ye.
(sebeqa 6-7-8-15 ji
qewlê Ga û Masî)
*****
her hosa di du’ayêt Êzidiyan da
jî, (Ga u Masî) wek dû heywanêt pîroz- yan bêjîn dû simbolêt pîroz di hên
ber çav:
Hûn bidene xatira
’erş u kursî
Ga u Masî...
(ji du’a êvarî)
Ne diruste yek bi çavekî kêm,
yan bê puteyî, binêrite gotin u simbolêt( Ga u Masî) di edebê dînê
Êzidiyan da. Ne xêr, gelek pêwiste vekoler baş li ser bisekine û li gel
bîr u bawirêt dînêt kevnar berhev bike.
Di van sebeqêt jorî da, carna (
Ga u Masî) wek simbola (’Erd u ’Ezman), carna jî wek simbola (Roj u heyv)
tê berçav. (Av = Masî = ’Ezman = Roj), (’Erd = Ga = Heyv). Heke ji aliyê
mezin u piçukiyê, yan kevnar u nû lê bifikirin, qewil hosa xoya dike ku
(Masî) ji (Ga) mezintire. Ev mezinî- bi bawiriya min-dibe ji wê fikrê
hatibe, cara yekê di jiyana beşer da, li ser nêçîr u xiwarina goştê masiya
jiyaye, şunda sedêt sala, yan hezarêt sala, mirov fêrî çandiniyê u malî
kirina heywana bûye, wî demê (Ga) ciyê xo yê pîroz girtiye. Her hosa dibe
ji wê fikra derketin û hindabuna(Heyvê) hatibe, ku demê heyve dû-sê rojî,
wek şaxêt (qoçêt) Ga u çêla ne!
Helbet her giyandarekî li
’ezmana, dereca xudawend u hêzêt pîroz hildigire, diyare her ji ber wê
yekê ye (Ga u Masî) wek Milyaket u pêxembera ji (kasa muhibetê) vedixun:
Ga u masî jê
vedixiware
Lew li ser pişta xo
qebul dikirin;
Deşt u banî u berî u
Behre!
(sebeqa 12 ji qewlê
hezar û êk nav)
Zêdetir, ev (heywanê bimbarik =
pîroz) wek xudawendekî mezin diçe ’Ezmana u nîveka (Behişt u Dojê) tê u
diçe u li gel Milyaketa got u bêjê dike, da (zêndaniyê) ew di perist, ji
dojê bîne der:
Gay wê diçêye bi
qudreta Ilahiye
Çar qurnetêt dinyayê
geriye
Li derê behiştê
gehiştiye.
*****
Gay ji Melekê
behiştê dipirsiye
Tu bi wî key Ilahiye
Bo min bêje rastiye
Ê berî sê roja hatî
kiye?!
*****
Gay wê diçiye derê
dojê gehiştiye
Ji Melekê dojê
dipirsiye
Berî sê roja Cumcum
ne hatiye?
*****
Melekê dojê ji gay
ra dibêje;
Bi firwara Ilahiye
Cumcumê te li nik
minî girtî ye.
(sebeqa 31-32-35-36
ji qewlê Cumcumî Siltan)
demê Melekê dojê bi ya Ga na ke
u zêndaniyê wî ber na de, Ga hêzê bi kar tîne u dixiwaze dojê xirab bike -
eve wê yekê digehîne ku heta hingê peristina Ga di nav gelêt rojhilat da u
heta hatina Isa pêxember hêşta ye bi hêz bû - belê Xudê da xatira wî Gayî
u (Cumcumî Siltan) berda:
Gay çî kiriye
Serê xo bi dîwarê
Dojê venayî ye
Bi qudreta Ilahîye
Doj xidê hijandî ye.
*****
Bi rehmeta Ilahî ye
Cewabek jê ra hatî
ye
Cumcum li gel hevala
berdayî ye.
(sebeqa 38-40 î ji
qewlê Cumcumî Siltan)
Piştî min gelek cara qewlê (Ga u
Masî ) xundî u li ser sekinîm u min xiwastî bigehime fikra ev qewle li ser
hatiye ava kirin, boçî (Ga u Masî) bi hevra hatine girêdane u qewil bi
navê wan çêbuye?!
Li gorî wan wêne u simbol u
kiryarêt di qewlî, bi vî rengî yan renê han, xoya dibin, derketina (Musa)
u xelkê li gel ji Misrê beru (Sîna) u paşî beru (Felistîn); ’erdê Ken’anê.
çîvanoka Cuha hosa diyar dike, demê ew qas miletê li gel Musa derketî li
behrê dan u behir ji wan ra şeq bû, rê ji wan ra vebû, ew bê bela xilas
bûn u gehiştine aliyê dinê behrê, lê belê demê leşkerê Fer’ûn (Tihtimis)
bi du wan keftî, li nîva rê da, herdû şeqêt behirê xo lêk da u ew lêşkere
hemû niqo bû( xeriqî)!
Raste ew ciyê Cuha tê ra bazday
u xo ji destê Fer’ûn xilas kirî, hemû gom u robar u avêt mezin in, hingî
ewan çî malê heyî; ji zêr u zîv, zarok, malê din, hemû dana bûne ser pişta
(ga u çêla) u li hinek dema pêliyêt avê
pişt da vedigerên, ’erd diyar dibe, mirov dikare wî çaxî ji hindek derikêt
ava derbas bibe, helbet divê mirovî şarezayî bi rabûn u daketina pêlêt ava
behir u goma hebe u li çî demê salê di hên xiwar.
Dur nîne Musa u koma xo hosa
xilas bûne, belê fikra wî miletê pêra xeyalê wî hosa vehunandî ye ku hêza
Xudawendê wan ew rizgar kirine u (Masiya = Huta) pişta xo daye yeke u (Ga)
li ser ra derbas bûne!
Niha jî bila berê xo bidin
zicîra hindek kiryara:
Bêje min weke di
bûwe
Ewî gayî serî li
şerq ve
Bi Xerbê duve.
(sebeqa 4 ji qewlê Ga û Masî)
*****
Ew Cuhu u xelkêt li gel wan ji
rojava (Misra Fer’ûniya) dekeftin, berê xo dane rojhilat; çiyayê (Sîna) u
şunda hindek çone ( Hicaz) ev navê xo danê u yêt din li (Adum = Adun)
bincî bûn u taliya mayî gehişte (Urdun u Felestîn).
Ba ’êrifa we ’eyane
Wa derkeftî di
qewlane
Çiyayekî reş
wê li nêv ’ewrane.
*****
Çiya ye u fela u
hidûde
Ew ne ciyê xelkê
xafil u meqsude
Ew saliheke li nav
si’ude.
(sebeqa 21-22 ji qewlê Ga û
Masî)
*****
Ez bawirim, behsa çiyay (Sîna)
ye ku Xudê - wekî çîvanoka Cuha dibêje - bi rengê agir u nurê xo bo Musa
diyar kir u herdû bi hevra axivîn.
Ew ’erd xoş mekane
Li wî ’erdî heyran
di mame
Navê wî qumî bin
qame!
(sebeqa 34 an ji qewlê Ga û
Masî)
*****
Qumî bin qam, ez bêjim mebest jê
ew xelik u miletê dihatine nav kirin bi (’emalîq) yan jî (Cebabire), anku
mirovêt mezin u qelafet wek dêwa.
Şêx Fexirê Adiya go:
Dilê min bo van maniya percivtin
Nêv çavê Hutî behir heftin
Mewca diden bi qudretê lêk ne
dikeftin!
(sebeqa 38 an ji qewlê Ga û
Masî)
*****
binêre di vê sebeqê da behir wa
bûye dû filiq u pêlêt wê li hev na din!
Ber nav u dikarêt Pedşê minî
rewa ye
Hute li ser rawesta ye
Jêr bere u jêr behreke bi ba ye.
*****
Jêr bere u jêr ebras a
Tewrat da destê Musa
Ser gelek tiştî kire ,,casus e,,
(sebeqa 39-40 î ji qewlê Ga û
Masî)
Dîsan di van sebeqan da bi
ronahî (Tewrat) yan (her deh şîret) yêt ku Xudê dane Musa demê bi ser
çiyayê Sîna keftî u demê hatî xiwar, berek hil girti bû, ew her deh şîret
li ser nivsî bûn, gote miletê xo eve Xudê me ji min ra sipartiye, ez ji we
ra bêjim!.
Pirsiyar ewe; pêwendiya Êzidiya
bi vê çîvano Cuha çi ye û boçî qewlê (Ga û Masî)?!
Ezê vekolîneke taybet li ser vî
babetî û vê têma nu amade dikim. Dibe li pêşerojê ev vekolîn wek tîyoriyek
nû li ser naskirina Êzidiyan, xo bide pêş.
Roj u Heyv:
Dû diyardeyêt pîroz in di dînê
Êzîdiyan da, gelek qewil u du’a ji wan ra di hêne gotin. Heke Roj bi
dereca yekê u Heyv bi dereca duwê li cem miletêt kevin mîna: Someriya,
Ekediya, Babiliya, Aşuriya, Misriya li demê Fer’uniya, Iraniya, Hisî u
Hitîta, Yonanistan,...ciyekî pîroz di bawiriya wan da hebû, lê belê heta
îroroj, bi ronahî pîroziya Roj u Heyvê rolê xo di bawiriya Êzidiya da di
leyizin. Erê Êzîdiya pîroziya rojê ji wan mileta stand, yan ew li ser wê
bawiriyê bûn, ew miletine li ser wê bawiriyê ne man u dînêt nû ji xora
girtin wek Cuhutî, Zerdeştî, Felatî,Musilmantî.
Xala duwê ewe, ku divê mirov ji
yek cuda ke u bizane, kî ji berî kîjanê ye: pîroziya Rojê li cem wan
miletêt ku karê çandiniyê di kir peyda bûye, anku xelkê deşt u zurg u çiya
’ibadeta wê kirine, lê pîroziya Heyvê behra bitir li berîyêt pan u mezin (
sehra) peyda bûye, anku li cem civatêt şivandariyê Hyvê rolê xo leyiztiye?
Heke Rj u Hyv li nik Êidiya
dûtiştêt pîrozin, erê ’ibadeta Rojê yan Heyvê kevintire ji ya dî?...heke
ya rojê kevintir be, dû şirove kirin hene:
yek: girupêt Êzîdiya ji deverêt
serê Mîsopotamiya u Behra Wanê (Kurdistanê) hatine xiware bo Suriya u
Libnan u Urdun, Felestîn, belkî gehiştibine Misrê u li van devera têkeliya
miletêt Samî kiri bin u ’ibadeta Heyvê ji wan standi be!
dû: heke ya Heyvê kevintirbe,
beru vajî ew grup ji xiwar wê di hatîne serî.
Yan jî dibe demê berê çend
miletêt piçuk (çend ’eşîrêt cuda-cuda) yek girtineke leşkerî yan
bazirganî, yan her yekgirtineke dî, bi hevra hebûye u ji ber wê nêzîk bûna
wan gelek bîr u bawirêt wan yêt dînî jî têkel hev bûne, yan bêjîn ewan
Xudê u xudanêt yektir qebul kirine. Migirtî; di kitêba (Dr. Seyid
al-Qumnî) bi navê: (Nebî Musa u rojêt dimahîkê yêt Tel-’imarne, beşê sê,
perê 941)ê dibêje: "fitna golikê zêrî dawiyeke locîkî u bi lez bû bo yek
girtineke berwext navbera dû girupêt ji yek cuda u hevrik, navbera girupa
Ixnatun u bawiriya wê ya bi Rojê u kesêt Misrî yêt li dû diçon u ’ibadeta
Rojê dikirin u navbera koçerêt êqsîr kirî li hewarîs (paytextê Hiksusa),
ew koçerne ku bi navê ,, benî Israyîl,, hatibûne naskirin u li aliyê din
Cuhuyêt Hiksus ku ji Misrê hatine der êxistin u li Orşelîm akincî bûn u
careke din li êrîşa duwan bi dest kîsiya melikê wê yê ji xundkariyê
êxandîn, vegeriyanê. Bîr u bawirêt her dû aliya gelek hevrik bû, Fer’unî
yek Xudê di heband ku Roja Atun bû, girupêt dî yêt koçerî dev bixun u
dirinde ’ibadeta gelek xudana dikir, yek ji wana Golik yan Ga,
simbola wî qoç bûn yan hilal=kevan (heyva ne temam), ewê girupê
’ibadeta heyvê di kirin ne ya rojê."
Golik û qepax
Erê gelo der êxistina golik ji
gaykuja ber Şîxadî (Şêx Adî) u birina wî bo ber quba Şişims u kuştina wî
li wêder, çî me’nê digehîne?..heke li cem Cuha (Golikê zêrî) nîşana wan
’eşîşîetêt koçer bin, erê bi kuştina wî, ew ’ibadet ne ma u ’ibadeta Rojê
dest pê kir, yan beruvajî?..dîsan her di kitêba Dr. Seyid al-Qumnî,
zaniyariyek tê dibêje: demê (Cuhu- Hiksus- Musa) ji Misrê der ketîn, li
çiyayê Hurîb/ Sîna, Musa bi destê, yan ji aliyê, ( Yeşu’ kurê Nun) ku ji
Hiksusa (Yehuda) bû Musa kuştin, dibêjin, hingî ’ibadeta Rojê (Atun) bi
dawî hat u ’ibadeta (Golikê zêrî) dest pê kir. Pirsiyar ewe: heke ew
kiryar li Sîna ru dabe, boçî li Lalişê her sal di hên kirin?!
Berê Şibakê
dibêjin eve Textê (dare best)
Şîxadî ye, demê kiras guhorî ew danane ser. ÊzidÎ li cejina cemayê her sal
Berê Şibakê siwar dikin u nujen mor dikin, diyare bi vê rê u risimê Êzidî
dixiwazin bêjin: Şîxadî her dem yê saxe u rêberiya wan dike, ew ne miriye.
Mîna çawa li cem Cuha (Yeşu’ kurê Nun) Musa kuşt u tabutek çêkirin u li
gel xo digêran ku her dem Musa (Xudan) rêberiya wan dike heta wan bigehîne
’erdê Ken’an/ Felistînê.
Erê gelo, girêdanek navbera
(Tabuta) Cuha u (Berê Şibakê) yê Êzîdiya heye?!
Sunet kirin
Erê eve tîtalekî miletêt kevinêt
Misrê ye, yan ’edetekî Cuhatiyî ye?
Erê Êzîdiya sunet kirin ji
Misriya hil girtiye (hildaye) yan ji Cuha, yan rê û risimekî taybete bi
wan?!...heke rê u risimekî taybete bi wan, erê reh u fikra wê ji kêder
hatiye?
Tac u hil -
cilikêt çiyayê Şingalê
Tac
= kumê dirêj bi rîşiyêt wek guliya " keziya" pêve.
Hil
= kirasê dirêj.
Herdû (Tac u hil) mîna Tac u
cilêt melikêt Fer’uniyane...rîşî yan gulî; wek tîrêjêt rojê ne, ji Tacî
têne xiwar.
Her hosa cilêt çiyayê Şingalê,
ew jî wekî yêt Misriyêt kevin in (Fer’uniya); kirasê
dirêj li gel kumê serî yê dirêj li gel gozika (guliya) bi taybet li
nik xelkê Ciwana. Belê girêdana serê Babeşêx- Pêşîmamê li gel wî- Babe
çawîş, corekî diye.
Xerqe u kulik
Bo bitir fêm kirina simbola
(Xerqey), mirov dikare binêre babetê: " fikra simbola di edebê dînê
Êzîdiya da" Roj, hijmara 2,4, sala 1997"
kulik li cem Cuha u Êzîdiya wek
yeke.
Hilkirina Çira
(Atun = Roj)
Giyandarêt pîroz
Mar, Tawis, Xezal, Kêrvîşik,
Kitik, Dîkil, Ga, Masî, Kotir, Mih, Mêşa hingivîn, Dubiştik,...
Pîroziya Derçika
Serokatî, rêberî, deriyê malê
mezinê malê u derçika malê xudana wê ye.
Cindî û
cêş u
top u
bilêlî, mencenîq
Demê
navê (cindiyêt mewlê- cêşê Melik Fexredîn- cêşê geliyê Lalişê- topa Hesin
Meman- topa Şex Mend - qela dingizê, bilêliya Hasan Maman, ….) di qewil
du’aya da tê, diyare li demekî Êzidî xudan leşker u deshelat bûne, wan
xiwastiye sistema dewletekê danên (binêre hebûna dereca wezîr ji mala
Şemsaniyê, xiznedar ji pîrêt Isibiya, qasidê ruha u celadê sera; ev maş
wek karêt hêminî u aramî bi Şêx Nasirdîn u Sicadîn ve hatibûne sipartin,
dadgeh - Şêxu Bekir, Hasan Meman, mîrê dîwanê...htd., yan bêjîn, dewleteke
bi navê xo ava kin; binêre wan çîrok u şerêt keftîne navbera Şêx Hesen u
Bedredîn Lulu:
Bedredîn we dibêjiye
Hey Şêx Sino bin
Adiye
Te Lalişeke xo ava
kiriye
Te rêya hecaca
biriye.
*****
Şêx Sin we dibêjiye;
Bi serê Şêxê ’Ediye
Heca me Zimzim u
Mixar u kaf u Kaniya spî ye
Hece u şik tê niye
Pedşa bi xo Şîxadî
ye.
( sebeqa 10-11 an ji
beyta Şêx û Pîra)
Ji bo misogir kirina vê gotina
me, nivîskarê ’ereb u musilman, di kitêba xo bi navê (Al-yezîdiye) dibêje:
Şêx Hesen ’alim u zana u fîlosof bû, karî Êzîdiya li pey xo kom bike u
dixiwast dewletê avake u tirseke mezin êxiste dilê islamê u hukmê Bedredîn
Lulu, ku paşayê Musil bû, êxiste metirsiyê, evê dimayê hemû hêzêt xo kom
kirin u hêriş anîne ser Êzîdiya u Lalişê heta karî Şêx Hesen bigire u
biêxe zêndanê."
Her hosa li wî demî gelek
navdarêt Êzîdiya, paşa u serokêt leşkera bûn u mîrgeh di destê wan da
hebûn u şerêt mezin dijî dijminê xo dikirin; mîna (Şêx Mend paşa) paşayê
mîrgeha Helebê u Kilsê. Şerfedîn, mîrê Çiyayê Şingalê u devera Xaltiya.
Hasan Maman, mîrê Herîrê. Sicadîn li Zozana. Amadîn, li Amêdiyê.
Belê, gelek fere mirov bi hurî
li van nîşan u kiryara di navbera edebê dînî da bigerê u dîroka xo bi
rengekî locîkî nas bike u bi rengekî zanistî binvîse.
Wekaz u keramet
Bizane çî girêdan di nêva
(wekaz) u (kerametê) da heye. Boçî Şîxadî bi rêka (wekaz)ê xo karî avê ji
Çiyayî bîne der?!...yan (Pîr Alî) u der êxistina avê bo avdana pezê xo
dîsan bi (wekazî) ji Çiyayî! Erê girêdanek nêva (wekaz) u (mar)ê Musa da
heye, ku ewî jî bi rêka wî (marî) hindek tiştêt dûrîaqil bo bawiriya xelkê
çêdikirin!
Hed u sed (= hed/
sed)
cejinek bû miletê Misrê kevin li
Şarê Menif
u pîrozgehêt dî digêran ji bo nujenkirina hêz u şenga xundkar (serokê
welat), anku Fer’ûn li nik Misriya. Dibêjin li cem Misriya ev cejine her
heşt sala carekê dihate gêran, ew jî demê salnama roj u heyvê wek yek
dibûn, di vê rojê da hosa çêdibe heyv temam dibe (çerde yan panzde şevî) u
demê rojê heta bêjî kurt dibe, yan demê rojê heta bêjî dirêj dibe.(Dr.
Qumnî, beşê3, p.853).
Erê gotina (hed u sedêt)
Êzîdiyan li ser çî fikrê hatiye ava kirine û çî nêzîkbûn li gel fikra serî
heye?
Reha hindek
gotina
Gelek fere mirov li duv reha
gelek gotinêt dînî here u bizane ji kur hatine, wek: (Xudê – Baxo – amîn
"amun" ku xudanê imberaturiya Misrê bû - Adanî - Hekarî - Xaltî- Tawsî
Melek- Laliş – Tawus – ’Ebrus - qomî ibin qam - zencelîlî temam – Heşem u
qurêş,.....).
Heq - kar =
Hekar :
Heran- Heran = kar (navê wê),
helbet Heran ciyê Birahîm Xelîl bû. Erê gelo: girêdanek nêva navê ’eşîra
(Hekar) u (heq-kar) yan (Heran) da heye?
Adun:
alseyid = Temuz-Tawus = Adiyan-Adiyanî = mirovêt dîndar ji Şêx u pîra.
Kîş, Ur- Zarbaba;
Ur- Zababa
Erê gelo vê gotinê girêdanek bi
zaravê (Zirbaba) yan ( Babzera) ku di qewil u du’a da tê nîne?!
Babzer: diyare bi mana derwêş u
dîndar u zana tê,
Kîş u Ur;
çunke bacêrêt pîroz bûn dîndarêt wan ciyekî bilind hebû.
Di kitêbêt dîrokê da tê gotin ku
(Hebîb) navê babê (Hesen al- Besrî) bû. Hebîb mirovekî Fele bû ji gundê
(’Ên Temer) nêzîkî Hîra u Kufa, li demê xo Xalid ew êqsîr kir uu bire
Mekka. (Şikrî Fêsel - Al-mucteme’at al-islamiya, p.82-83).
Dibe ev Hebîbe, Hebîbî necar be
yê ku navê wî di qewlê (Miskîno Jaro) da tê u ew mirovekî sin’etkar bû,
tabut çêdikirin.
Mewla = dereceke
Êzîde
Sunet çiye u
hêvênê sunetê çiye?!
Sunet, sunet kirin u ,,hêvênê
sunetê,, dû tiştêt ji hev cuda ne. Ew rêkeke u ya dî rêkeke diye.
Hêvênê sunetê: ew berî kewna
’erd u ’ezmana peyda bûye.
Sunet: anku Surr! Xudê mezin
hêvênê sunetê çêkiriya u Meleka nobedarî lê kiriya u li ba xo hêlane, heta
’erd u ’ezman çêkirine, Heta behr u bihûr çêkirine. Heta xulyaqet
çêkirine. Hêvênê sunetê berî hemu tiştî hebuye. Rêya wî (wê) rêyeke dûre.
Hindeka gotinê : bibe mefer!
Hindeka go: kî wê bibe mefer?!
Rojekê hêvênê (havînî) sunetê wê
bikeve ’erdê u heye gelek xulyaqet u mirov jî çêbin. Milyaketa bi milyonêt
sala li pêş xo zanîn dê dinya çawa çêbê, heta nobedarî li hêvênê sunetê
kirine.
’ilimdar dibêjin: demê ,,hêvênê
sunetê,, çêkirine, ew bi rengê (tizbîka) bû! (eve me’neyeke kûre, ez
naxwazim van me’niya diyar bikem)
Berê digotin: ewêt nava
(tizbîka) da sofîkin. Nexêr ew ne sofîkin. Me ne dizanî, me ew di şkandin.
Lê wextê me ’ilim fêm kirî, me gelek qedrê wan (sofîka) girt.
Aliyekî (tizbîka) Şêx in,
aliyekî Pîr in u ewêt di nîvekê da ku me digotê sofîk, ew Mirîd in!.
Îmamok
nîşan u simbola Melik Şêx Sine.
Tawsî Melek ew ciwamêr (anku Melik Şêx Sin) li ba xo hêla u parast, heta
’erd u ’ezman çêbûn. Milyonêt sala li ba xo hêla u mijuliyêt xo pê kiriye!
Tawsî Melek bi xo mijuliya xo pê kiriye. Ji ber wê yekê (tizbî) di meqbul
in. Li pê wî ’ilmê me hilanî (fêr bûyîn) hostayê me ji mera gotî, Tawsî
Melek u Milyaketêt dî dest hene. Madem ’ilmê me dibêjit ewan (tizbîk)
disoqandin, anku ewan dest u wê di heyîn.
(suret babe, boriya beşer). Anku
Xudê gotiye: min mirov li rengê xo çêkiriye. Ew Milyaketêt Xudê ji nûrê
ne, bes ew bi rengê mirova ne.
Hêvênê sunetê = terîqe, heqîqete
Zencelî temam = Şişims
Elîf = emîr
Dot u day / day mirîd / ji
bera = memik
Dot şîrî bide dayê / da
bukir (ji bo mesela fito hatiye gotin)
Nebî Daniyal / Beran =
Serê berana - leşê şêrî - kilka Masî, dibêjin li xizîna rehman ew nîşane
(Beran) hebû.
Dîsan çirayê neh lulî / Tawsa
’Enzelî / Mishefa Reş yêt Êzîdiya bûn li ba cuha(N. Daniyêl) bûn, demê
Nabu Xed Nesir Qudis stand, ew nîşan înan.
Dewrê xewna li cem Êzidiya:
xewna Nabu Xed Nesir dîtî ku biçit Qudsê bistînit, her çende lêşker u
hêzeke hosa mezin nebû.
Feqîr Xidir Berkat çîroka Nabu
Xed Nesir u standina Qudsê ji min ra got, ku Cuha ev sê tiştêt pîrozêt
Êzidiya ji wan standibin, yan li nik xo zebt kiribûn. Carekê Cibrayil di
xewnê da tê ser Nabu Xed Nesir u dibêjitê: here Qudsê bistîne, min hêz da
te û wan nîşana vegêre! Her hosa Feqîr Xidir got; qewlê (Êzîd u medehê) bo
wê helkeftinê hatiye gotine. (helbet temametiya wê çîrokê û wî qewlî dê di
kitêba min da ête belav kirin)
Tiştê balkêş di vê çîrikê da:
1- girêdana Êzîdiya bi melikekî
Babiliya ku (Nabu Xed Nesir)e u ’alimêt dînê Êzîdiya dibêjin; ew melikekî
Êzîdiya bû!
2- Her hosa di çîrokê da tê ku
navê peristgeha Nabu Xed Nesir ( Êzîda) bû, anku ciyê Xudawendî u navê
Êzîdiya ji wir hatiye u li wî demî peyda bûye. Ev çîrika Êzîdiya wan
gotina bo derew di êxîne, yêt dibêjin, navê Êzîdiya piştî hatina (Şîxadî
kurê Misafir) peyda bûye, yan Êzîdî bi navê (Êzîd kurê Me’awî) hatine nas
kirine.
3- Çirayê neh lulî û simbola
hijmara 9.
Wek (Exwan al- sefa) di kitêba
xo, cildê yekê dibêjin; hijmara (9) koka hemû zanist u fîlosofa ne, di dûr
u dirêjî li ser hebûn sifatêt her hijmarekê - ji 1 yekê heta 9 nehê - di
sekin in-.
Di qewlêt Êzîdiya da jî tê:
Pedşa sê Durr çêkiriye
Bi wê bawiriyê li nava
behrê daniye
Her (99) not u neh
hezar salî, darek mekanê wî ye.
*****
Ew bû dara bi nav xewa
Serî li xiwar, rehêt wê
li hewa
Meleka rahiş nûra li
serê sera!
*****
Ew bû dara bi nav
xeware
Kok li hewa, serî li
xiware
Ji qudretê av
vedixiware
Bi bawiriyê Xerqe kirin
nijyare.
*****
Pedşay bawirî kir koka
(99) not u neh nava
Melek hatin hindave
Xulqandin meha qer,
mekanê wê mêrga bi xunave.
*****
Pedşay bi bawiriyê ruh
nijyar kirin
Li qendîla kirin
Piştî (90) not hezar
salî li ’rda dahir kirin
Dilê Meleka pê şahî
kirin.
(sebeqa 5-6-7-14-15 an
ji ’ilmê nadir = yan du’a bawiriyê)
*****
Ya Rebbî! çendî medeha
ji te dideme
Berî ’riş u Sema
Berî Loh u Qeleme
Berî Hawa u Ademe
Berî Îsa u Miryema
Ya Rebbî! berî (90)
not hezar sal, ez li ba te me!
(sebeqa
4 ji qewlê Îmanê)
*****
Li gorî qewlêt Êzîdiya (9) neh
ciyêt Xudê hene u her (10000) deh hezar salî li ciyekî dimîne, ji ber wê
yekê jî di qewlî da tê: (Ya Xudê berî 90000 not hezar salî ez li ba te
bûm)
- 9 ciyêt 10000 deh hezar salî =
90 000 ku di qewlêt Êzîdiya da tê (q. hezar û yek nav).
Dîsan li gorî fîlosofî u edebê
dînê Êzîdiya, mirov dikare navê hinek ji wan neh ciyêt Xudê bêje: (Durra
here ewil berî çêbûna dinyayê)
Pedşa di nav durrê li
xewle bu
Ne ’erd hebû, ne ’ezman
bû
Ne çiya hebû, ne sikan
bû
Bawirî navek jê Xuda
bû.
( sebeqa 1 ê ji qewlê ’ilmî
nadir)
Ciyêt dî (dara Her- herê - Laliş
- Qudis - Mekke-,...)!
Dara Xewa
gelo; ev dar di sebeqa (6-7 ji
qewlê ’ilî nadir) da tê, çî dare u me’na wê çiye?
Min ji dû ’alimêt dînê Êzîdiya
(Feqîr Hecî u Feqîr Xidir) pirsî, her yekî bi rengekî şirove kir;
Feqîr Hecî got: "dara Xewa
simbola Lalişe. Demê Şîxadî li ’azmana deng ji zigê wî hat - qure qur kir
- anku Şêx Sin jê çêbû, ewî diviya derkevit. Şîxadî gotê:
la!
şêx
Sin got: lêş? ew buwe (
Lalêş)! her ji ber wê yekê ye Êzîdî dibêjin; du Laliş = Lalêş hene."
Feqîr Xidir Berkat digot: "ew
dare, dara me’rîfet u zanînê ye, rehêt wê li ’ezmana li ba Xudê u li ’erda
ew me’rîfet u zanîn digehe zana u xudan ’irfana."
Ez na xwazim bawiriya xo li ser
bidim, her dû ’alimêt me rast dibêjin u ew jî hosa ji hostayêt xo fêr bûne
u bi emanet fikra dînî bo xelkê xo ve diguhêzin. Ez jî bi êmanet bawiriya
wan dinivîsim u dergehê dan u standin u vekolînê vekirî di hêlim.
Sebeqeke qewlî dibêje:
Ku kinyat pê dibû
ava
Qendîl nazil bû ji
bana
Pedşê min muhbet
dikire nave
Pedşê min pê hilîna
bû çave
Pedşê min çî gote
Durrê, jê werya bû ave?!
(sebeqa 20 an ji
qewlê zebunî meksur)
dîsan min ji feqîr Xidir;
’alimekî dînê Êzîdiya pirsî:
Pedşay çî gote Durrê, ji Durrê
weryabû ave?
- ne wêrim bêjim. Ez di karim
bêjim, belê ne wêrim!
qewal Hisên Selman:
- li Ba’edrê bi sê şikla hate
gotin, raya feqîr Xidir ye rast bû.
Feqîr Xidir: "gote Durrê: icrî
ya ’ezîzî! icrî ya imamî!"
Melik Şêx Sin: Durr bû, deng lê
kir, çû, herikî u buwe behr u paşê ’erd u ’ezman jê nijyar kir.
Melik Fexredîn: wekîlê Tawsî
Meleke bû!
pirsiyar: boçî wextê Melik
Fexredîn medha Melik Şêx Sin dike xo jêra kêm dike?
Feqîr Xidir: "ew dereceke diye.
Ew li ’erdê ye, ne li ’ezmane!"
pirsiyar: Pîr, Şêx,
Mirîd...raste hindek dibêjin; Pîr ji Şêxa kevintirin, berî Şîxadî hebûn?
Feqîr Xidir: "ez dibêjim : rêya
me bi Şêx u Pîra tê nas kirin:
Pedşayê min ’ezman
bîrast u hate xiware,
Sucude bû ’erd u
dare,
ŞÎxadî mekan danî,
beyt li fare.
*****
Erê Şîxadî ne Şêx bû?!..Erê
Şêxîtî ne li nijyara ’erd u ’ezmana bû? Ev ne berî hatina vî Şîxadî bû?!
(hêşta gotin bo Feqîr Xidire)
Qendîl
ji bilî (Qewlê Qendîla) bi dehêt
cara navê (Qendîl) di sebeqêt qewlan da tê; migirtî (bo nimune):
Be’dî wan bedîla
Qewmek dahir kir
neyî ’edîle
Nuqtek werya bû ji Qendîla
Nav da Birahîm
Xelîle.
( sebeqa 43 an ji
qewlê Zebunî meksur)
*****
Siltan Êzî dest
havête Qendîla qudretê, Durrek der anî
Siltan Şîxadî ser
kefa xo danî
Jê çêkir; Tac u hil
u Xerqêt nûranî
Dane destêt xasêt
Şîxadî
Di ber xo kirin,
weke tu dizanî.
(sebeqa 24 an ji
qewlê qere Ferqan)
*****
Pedşê min Durr ji xo
vavare
Durr qendîleke
maldare
Qendîl u nûr sitare.
(sebeqa 5 an ji
qewlê Şêxû Bekir)
*****
Dergehekî ’eyane
Kursiyeke bi şeş
pêyane
Qendîleke û
çar çirane.
(sebeqa 17 an ji
qewlê behra)
*****
Ji Qendîlê
nazil bû ew surre
Ilahiyo! nesîbek te
’efirandi bû ji min re
Ezî razî me, heke
hindeke, heke pirre.
(sebeqa 5 an ji
qewlê seremergê)
*****
Gelek giringe hindek kes
vekolînêt taybet li ser ramana (qendîl) di bawiriya Êzîdiya da çêkin,
çunke ew jî dergehekî fikrî fer e.
Dot û Day
berî bêm, fikra ’alimekî dînî
li ser ramana (Dot u Dayê) di fîlosofoya Êzîdiya da bi rêz kim, dixiwazim
çend sebeqa ji (Qewlê Bê u Elîf) bidim nivîsandin:
Berî mişure, berî
xete
Berî qeleme, berî
heqîqete
Mêr nasî bû ew
muhbete.
*****
Muhbeta ji wê ye
Heqîqeta me ji wê
hewdê ye
Day mirîda dotê ye.
*****
Dayê reda da, dotê
reda ne da
Nav xasêt Şîxadî bû
usfet e
Dayê li dotê şehde
da.
*****
Day mirîd e, dot dê
ye
Bêjine min: kî ji
berî kê ye?!
( sebeqa 8-9-10-11
an ji qewlê Bê û Elîf)
*****
gelo! ev (Day u Dot) ne, mebest
jê (Şîxadî u Melik Şêx Sin)e, wekî behra bitira ’alimêt Êzîdiya dibêjin,
yan mebest jê (Roj u Heyv)e, yan fikreke dî ye?
Min ev pisiyare ji (Feqîr Xidir
Berkat) kir u gotî:
- di du’a u qewlêt me da navê
(Day u Dot) tê, hindek dibêjin; (Şîxadî u Melik Şêx Sin)e, belê (Day u
Dot) dû gotinin bo navêt mê bi kar di hên; (Şîxadî û Melik Şêx Sin) jî dû
navin wek tiştê nêr xoya dibin, boçî dibêjinê (Day u Dot)?!
Feqîr Xidir di persiva xo da
got: eve dergehin. Qewil dibêje:
Şêx Hesenî beyza ye
Melik Şêx Sin xezîna
mêr u Meleka ye.
*****
Melik Şêx Sin durr bû, tişt jê
çêbûn. Wek heba tirî (tilmisa tirî) çawa nêfik di nêvê da ne, wisa wê
durrê hebêt spî di nêvê da bûn.
Melik Şêx Sinî spî ye.
Dîsan dibêje:
Sibhane ji te Melekê
semed e
Ewin bukêt nazike
hede
Ne ’ecîb e ji bera
biwelidin, welede.
*****
Di bêjin (Hesen Mem) ji berê
Şîxadî çêbû. Şêxê Hesen ji mista wî (Şîxadî) çêbû.
Şîxadî u Melik Şêx Sin yêt jor
in, beranberî wan jî li ’erda heyî ne. Şîxadî li ’ezmana navê Xudê u Tawsî
Meleke. Melik Şêx Sin jî, Şêxê sunetê ye u surreke ji yêt Tawsî Melek.
Şêx Sin terîqete. Sunet terîqete. Heke mirov bêjie: ezê bi suneta filanî
kem, anku ezê bi terîqeta wî kem. Ezê bi heqîqeta wî kem.
Vêcar hêvên ji wir bi Şêşims ra
bû. dibêje:
Li wir hiltêtin
qemere
Şêşims li ser
kursiya zere
Sunet kiriye dahire.
*****
Xerzê gulî
ev gotine jî di keve nêva fikrêt
nehêniyêt Êzîya u bi surr u kerema tê girêdan, hêzêt ’erd u ’ezmana bi yek
ve girê dide.
Min dîsan ji Feqîr Xidir pirsî,
belkî bi kerema xo, ji aliyê bawiriya fîlosofiya Êzîdiya vî zaravî dînî
şirove bike, kerem kir û got:
- demê ’erd u ’ezman nijar kirîn
u Pedşa u yarêt xo li merkebê siwarbûn u li Lalişê sekinîn, gotin; eve heq
ware, anku wextê kewna dinyayê çêbuyî u her heft Milyaket di merkebê da,
hingî (Şerfedîn) buwe gulek u di ber Xerza serê Melik Şêx Sin derkeft.
Şerfedîno Xerzê gulî
Ava mezin di xulxulî
Şerfedîn siwarê
hêstirî.
*****
Şerfedîn ji hêstireke çavê
ciwamêrekî (Cibraîl) bû. Borê Şerfedîn ne qantir bû, ji ya xelkê were
qantire, belê ne hosa ye; hêstir bû = rondik. Borê Şerfedîn ji hêstira
çavê Cibraîl bû.
<
